1h30 sáng, Hoàng Minh gửi xong báo cáo quý thì điện thoại lại sáng với 4 tin nhắn công việc. Anh với tay bóc hai viên kẹo dẻo melatonin nhai vội: "Không nhai thì không ngủ được".
Lọ kẹo ghi hàm lượng 5 mg melatonin mỗi viên, được Minh, chuyên viên marketing tại Tây Ninh, mua trên một sàn thương mại điện tử với giá hơn 200.000 đồng, dùng đều đặn một tháng nay để kịp dậy lúc 7h sáng.
Thực chất, kẹo dẻo ngủ không phải bánh kẹo thông thường mà là thực phẩm chức năng chứa hormone tổng hợp hoặc chiết xuất an thần. Nhà sản xuất pha trộn gelatin, đường và hương liệu trái cây để át vị đắng của dược chất, phổ biến nhất là melatonin – loại hormone cơ thể người vốn tự tiết ra trong bóng tối để báo hiệu giờ ngủ. Khi nhai, hoạt chất ngấm qua niêm mạc và đường tiêu hóa vào máu, gửi tín hiệu giả đánh lừa não bộ rằng trời đã khuya, giúp rút ngắn thời gian trằn trọc từ lúc nằm xuống đến khi chợp mắt.
Lan Phương, 28 tuổi, chuyên viên thiết kế đồ họa tự do tại TP HCM, cũng xem lọ viên uống thảo dược hỗ trợ giấc ngủ là "vật bất ly thân" mùa chạy việc cuối năm. Làm trước màn hình 12 đến 14 tiếng mỗi ngày, mỗi khi đặt lưng xuống, Phương lại khó vào giấc. Sau tìm hiểu nhiều nguồn từ bạn bè đến mạng xã hội, cô gái quyết định mua "kẹo dẻo" melatonin, uống trước ngủ 30 phút, để dễ vào giấc.
Ba tháng qua, Phương tăng liều từ một viên lên ba viên mỗi đêm. Lọ thứ ba trong tháng trên bàn làm việc của cô đã vơi một nửa.
"Lúc đầu một viên là ngủ, giờ ba viên vẫn thấy tỉnh queo", Phương nói.
Minh và Phương nằm trong số đông người trẻ đối mặt với những đêm trắng vì công việc. Nghiên cứu của Wakefield Research ghi nhận khoảng 37% người trẻ Việt mất ngủ và 73% gặp tình trạng căng thẳng do rối loạn giấc ngủ. Khảo sát này cũng cho thấy 79% người tham gia nói không có thời gian nghỉ ngơi mỗi ngày.
Một nghiên cứu tổng hợp công bố năm 2024 trên tạp chí Sleep Medicine Reviews ước tính hơn 852 triệu người trưởng thành toàn cầu mắc chứng rối loạn mất ngủ, chiếm 16,2% dân số thế giới, trong đó căng thẳng công việc là một nguyên nhân chủ chốt. Báo cáo Trạng thái Nơi làm việc Toàn cầu 2024 của Gallup ghi nhận 41% nhân viên trải qua căng thẳng hàng ngày, mức cao nhất từ trước đến nay.
Tiến sĩ tâm lý Cao Trần Thành Trung nói những cuộc họp căng thẳng, KPI chưa đạt, tin nhắn khách hàng hay deadline dang dở tiếp tục theo chân người lao động vào ban đêm. Khi nằm xuống, cơ thể muốn nghỉ nhưng tâm trí vẫn xử lý những việc chưa xong.
Theo ông Trung, càng gần hạn nộp, người lao động càng khó ngủ, nằm xuống vẫn nghĩ về công việc, sợ sai sót, sợ bị đánh giá. Đó là tín hiệu áp lực đã vượt quá khả năng hồi phục của cơ thể.
"Nhiều người trẻ không dám tắt điện thoại sau giờ làm vì sợ bị xem là thiếu cống hiến, sợ tên mình nằm trong danh sách cắt giảm tiếp theo", ông Trung nói. "Nỗi sợ sinh tồn đó mới là gốc rễ của những cơn trằn trọc lúc 3h sáng."
Trong khi đó, kẹo dẻo melatonin được rao bán tràn lan trên các sàn thương mại điện tử và mạng xã hội, đóng gói bắt mắt như kẹo bánh thông thường, không kèm cảnh báo liều lượng rõ ràng. Nhiều người mua xem đây là sản phẩm tự nhiên, lành tính nên tự ý dùng kéo dài.
BS.CK2 Nguyễn Lâm Thùy An, Khoa Y học cổ truyền, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM - Cơ sở 3, nói melatonin là hormone do tuyến tùng tiết ra theo chu kỳ sáng - tối để điều hòa nhịp thức - ngủ. Bóng tối kích thích cơ thể sản xuất nhiều melatonin chuẩn bị cho giấc ngủ, ánh sáng làm giảm tiết chất này để báo hiệu thức dậy.
Dù có nguồn gốc sinh học, hoạt chất này vẫn có ranh giới an toàn. Hệ thống y tế công cộng Anh (NHS) khuyến cáo người lớn dùng tối đa 13 tuần, dài hơn phải có chỉ định bác sĩ. Hiện Việt Nam chưa có thống kê chính thức về số người dùng thảo dược hoặc thực phẩm chức năng hỗ trợ giấc ngủ, song các bác sĩ tiếp nhận nhiều ca bệnh rối loạn giấc ngủ, stress, trầm cảm có tiền sử tự ý sử dụng những sản phẩm kể trên.
"Tự uống hàng năm trời mà không thăm khám, không tìm nguyên nhân là rất nguy hại", bác sĩ An nói. Bà cho biết việc tự tăng liều trên 5 đến 10 mg mỗi ngày không tăng hiệu quả mà chỉ tăng tác dụng phụ. Hoạt chất này chống chỉ định tự dùng cho trẻ nhỏ, thanh thiếu niên, người có bệnh gan, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, chống đông hay chống trầm cảm như fluvoxamine.
Sai lầm phổ biến khi tự mua là dùng liều quá cao, uống sai thời điểm như quá sát giờ ngủ hoặc vào buổi sáng, khiến thuốc phản tác dụng, gây buồn ngủ ban ngày, đau đầu và đảo lộn nhịp sinh học.
Nghiêm trọng hơn, melatonin thường bị dùng để che giấu các bệnh nền như trầm cảm, rối loạn lo âu, ngưng thở khi ngủ. Dùng dài hạn không kiểm soát có thể gây rối loạn kinh nguyệt, ảnh hưởng sinh sản, xáo trộn đường huyết, huyết áp và lệ thuộc tâm lý.
Để hạn chế rủi ro, bác sĩ An khuyến nghị người mất ngủ đi khám xác định nguyên nhân từ stress, ca kíp, chất kích thích hay bệnh nền trước khi dùng thuốc. Nếu phải dùng, nên bắt đầu liều rất thấp 0,5 đến 1 mg, uống trước ngủ 30 đến 60 phút, theo liệu trình ngắn hạn và chỉ xem như cách rút ngắn thời gian bắt đầu chợp mắt.
Các liệu pháp tự nhiên được đánh giá bền vững hơn. Liệu pháp hành vi - nhận thức cho chứng mất ngủ (CBT-I) được Hiệp hội Y học Giấc ngủ Mỹ (AASM) khuyến cáo là phương pháp ưu tiên hàng đầu với mất ngủ mạn tính, hiệu quả tương đương hoặc hơn melatonin. Người bệnh duy trì giờ ngủ - thức cố định kể cả cuối tuần, tránh ánh sáng xanh một giờ trước khi ngủ, kiêng caffeine và rượu bia trước 6 giờ, giữ phòng ngủ tối mát.
Với người làm ca đêm lệch nhịp sinh học, bác sĩ An gợi ý phơi nắng 20 đến 30 phút sau khi thức dậy hoặc dùng đèn 10.000 lux buổi sáng để đồng bộ lại đồng hồ sinh học. Châm cứu, dưỡng sinh, thở sâu cùng chế độ ăn giàu tryptophan, vitamin B6, magie từ sữa, chuối, hạnh nhân, yến mạch, hoặc trà hoa cúc, toan táo nhân cũng hỗ trợ an thần nhẹ.
Về gốc rễ, bác sĩ An khuyến nghị người lao động trao đổi thẳng với quản lý về khối lượng việc, cân nhắc đổi vị trí nếu môi trường không cải thiện, đồng thời ăn uống lành mạnh và vận động đều đặn. Doanh nghiệp cần xây dựng văn hóa tôn trọng giờ nghỉ, phân bổ việc hợp lý và lập kênh hỗ trợ tâm lý cho nhân viên.
"Kiệt sức và trầm cảm là hai trạng thái khác nhau, cần chẩn đoán và điều trị riêng", bác sĩ nói. "Khi bế tắc kéo dài, đừng tự chịu đựng, hãy tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần".
Mỹ Ý
