(Dân trí) - Đại biểu Lê Hoàng Anh dẫn chênh lệch giá cà phê nhân và chế biến, đề nghị gỡ khó về đất, vốn, máy móc để doanh nghiệp phát triển chế biến sâu.
Chiều 29/10, thảo luận về dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa, đại biểu Lê Hoàng Anh, Uỷ viên hoạt động chuyên trách tại Uỷ ban Kinh tế và Tài chính, đề nghị thiết kế công cụ hỗ trợ cụ thể cho doanh nghiệp chế biến, chế tạo. Theo ông, chính sách phải đến được khu vực tạo giá trị gia tăng và thực hiện được ở cả những địa bàn khó khăn nhất.
Vùng nguyên liệu đã có, còn thiếu doanh nghiệp chế biến
Dẫn số liệu năm 2025, ông Hoàng Anh cho biết cả nước xuất khẩu khoảng 9 tỷ USD cà phê, nhưng chế biến sâu mới chiếm khoảng 15%. Giá cà phê nhân khoảng 5.600 USD/tấn, trong khi cà phê chế biến khoảng 9.700 USD/tấn.
"Với mỗi tấn xuất thô, chúng ta để lại ở nước ngoài khoảng 4.000 USD giá trị gia tăng", ông nói.
Tại Gia Lai, theo số liệu đại biểu dẫn, kim ngạch xuất khẩu năm 2025 khoảng 3,44 tỷ USD, riêng cà phê khoảng 1,5 tỷ USD. "Vùng nguyên liệu đã sẵn, thị trường đã mở, cái thiếu là doanh nghiệp chế biến", ông nhận định.
Ông cho rằng doanh nghiệp chế biến nhỏ đang thiếu đất gắn với vùng nguyên liệu, kho lạnh, vốn dài hạn mua máy móc, chi phí chứng nhận và truy xuất nguồn gốc theo yêu cầu chống phá rừng của thị trường châu Âu.
Theo ông, báo cáo của Bộ Tài chính xác định doanh nghiệp chế biến, chế tạo là đối tượng hưởng lợi, chủ yếu thông qua Điều 22 của dự thảo. Tuy nhiên, điều này mới hỗ trợ tư vấn, chứng nhận, còn đất, vốn dài hạn và tài sản bảo đảm chưa có công cụ cụ thể.
Đại biểu cho rằng cho vay dựa vào tài sản thế chấp gây bất lợi cho doanh nghiệp sản xuất có chu kỳ đầu tư dài, tài sản chuyên dùng khó thế chấp. Kiến nghị bổ sung chính sách, theo ông, nhằm khắc phục sự bất cập này.
Nếu chưa thiết kế điều riêng, ông đề nghị bổ sung quy định bố trí quỹ đất cho khu, cụm chế biến nông, lâm, thủy sản tập trung, gắn với vùng nguyên liệu, kho lạnh và logistics dùng chung.
Đồng thời, cần bổ sung cho vay trên cơ sở hợp đồng liên kết tiêu thụ, khoản phải thu, hàng tồn kho, chứng từ kho hàng; ưu tiên bảo lãnh khoản vay mua máy móc chế biến sâu. Hợp tác xã đáp ứng tiêu chí quy mô cũng cần được áp dụng chính sách như doanh nghiệp.
Đại biểu Trần Đức Thuận (đoàn Nghệ An) cũng đề nghị chính sách tại địa bàn miền núi quan tâm chuỗi liên kết từ vùng nguyên liệu đến chế biến, bảo quản và tiêu thụ sản phẩm.
"Nếu chỉ hỗ trợ phần mềm, đào tạo hoặc quảng bá mà thiếu kết nối về vận chuyển, thị trường và doanh nghiệp đầu chuỗi thì hiệu quả sẽ bị hạn chế", ông Thuận nói.
Nâng cấp sản xuất cần một đến hai năm
Đại biểu Phan Thị Thùy Linh (đoàn Thanh Hóa) chỉ ra sự lệch nhịp giữa quá trình nâng cấp của doanh nghiệp và tiến độ hỗ trợ.
Dẫn báo cáo tổng kết thi hành luật, bà cho biết doanh nghiệp có thể cần một đến hai năm nâng cấp để đáp ứng yêu cầu của khách hàng lớn, nhưng hoạt động hỗ trợ thường tập trung vào sáu tháng cuối năm ngân sách.
Vì vậy, hỗ trợ còn thiên về những việc có thể hoàn thành trong một năm như tư vấn, đào tạo, hội chợ. Các nội dung như sản xuất thử và kiểm định chưa được triển khai rộng rãi.
Bà tán thành nguyên tắc hỗ trợ theo lộ trình, quản lý theo kết quả, nhưng đề nghị làm rõ cơ chế để nhiệm vụ đã được phê duyệt có thể tiếp nối qua các năm ngân sách.
"Doanh nghiệp đang cải tiến sản xuất không nên bị gián đoạn hỗ trợ chỉ vì bước sang năm ngân sách mới", bà nói.
Đại biểu đề nghị ngay từ khi phê duyệt phải xác định thời gian thực hiện, kinh phí cả giai đoạn, các mốc kết quả và đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt. Trên cơ sở đó, bố trí kinh phí hằng năm theo pháp luật ngân sách.
Việc nghiệm thu cần gắn với từng mốc kết quả để xem xét điều chỉnh hoặc dừng hỗ trợ nếu không hiệu quả. Theo bà, đánh giá phải làm rõ doanh nghiệp nâng cao năng suất đến đâu, cải thiện chất lượng ra sao và đáp ứng tốt hơn yêu cầu khách hàng như thế nào.
Về nguồn lực thực hiện, ông Lê Hoàng Anh đề nghị luật quy định nguyên tắc ngân sách trung ương hỗ trợ có mục tiêu cho địa phương chưa tự cân đối được ngân sách.
Theo ông, các chính sách có nhu cầu nguồn lực lớn về mặt bằng và hỗ trợ doanh nghiệp tại địa bàn khó khăn đang phụ thuộc khả năng cân đối của ngân sách địa phương. Trong khi đó, nơi có nhiều doanh nghiệp thuộc diện ưu tiên lại có thể ít khả năng chi.
Ông đề nghị Chính phủ quy định tỷ lệ hỗ trợ theo mức độ tự cân đối của địa phương, còn nguyên tắc hỗ trợ phải được xác lập trong luật.
Có phương án tốt vẫn có thể thiếu tiền ứng trước
Về tiếp cận vốn, ông Hoàng Anh đề nghị kết nối dữ liệu doanh thu, dòng tiền của doanh nghiệp với tổ chức tín dụng.
Ông kiến nghị cơ quan thuế, hải quan, bảo hiểm xã hội có trách nhiệm kết nối, cung cấp dữ liệu qua hệ thống thông tin doanh nghiệp khi doanh nghiệp đồng ý và không thu phí doanh nghiệp. Tổ chức tín dụng vẫn tự chủ thẩm định, quyết định cho vay.
"Khi đó, một cơ sở chế biến cà phê có ba năm hóa đơn điện tử minh bạch có thể vay vốn mà không cần "sổ đỏ"", ông nói.
Đại biểu Nguyễn Cao Sơn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam, đề cập khó khăn về dòng tiền ngay trong quá trình thực hiện chính sách hỗ trợ.
"Một doanh nghiệp có phương án sản xuất tốt chưa chắc đã đủ dòng tiền để ứng trước toàn bộ chi phí rồi chờ hoàn trả hỗ trợ", ông Sơn nêu, cho biết doanh nghiệp nhỏ còn phải dành vốn cho nguyên liệu, tiền lương và hoạt động thường xuyên.
Ông đề nghị cho phép bố trí vốn đối ứng theo tiến độ phù hợp từng nhiệm vụ. Với phần việc doanh nghiệp trực tiếp thực hiện, cần nghiên cứu chấp nhận vật tư hoặc công lao động làm phần đối ứng khi phù hợp, được phê duyệt trước, xác định giá trị và kiểm chứng khi nghiệm thu.
Đối với hợp đồng dịch vụ kéo dài, ông kiến nghị nghiên cứu tạm ứng có kiểm soát, thanh toán theo sản phẩm từng giai đoạn hoặc trực tiếp cho nhà cung cấp khi phù hợp quy định.
Đại biểu cũng đề nghị hỗ trợ các chi phí giúp doanh nghiệp vùng xa tiếp cận dịch vụ kỹ thuật, như lấy mẫu, vận chuyển, bảo quản mẫu và chuyên gia đến cơ sở.
Với doanh nghiệp tham gia chuỗi giá trị, kinh doanh quốc tế, phạm vi hỗ trợ thử nghiệm, kiểm định, giám định và chứng nhận chất lượng cần tính cả đánh giá, giám sát định kỳ để duy trì tiêu chuẩn tiếp cận thị trường.
Theo ông Sơn, cơ chế thực hiện phải giúp giảm áp lực huy động vốn cho doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm công khai, minh bạch, kiểm soát được ngân sách và trách nhiệm các bên.
