Những sai sót của con người trong 17 phút điều khiển hệ thống an toàn đường sắt đã khiến hai tàu cao tốc đâm nhau ở Tây Ban Nha làm 68 người thiệt mạng.
Khoảng 7h54 ngày 28/10, chuyến tàu cao tốc số hiệu 6076 của công ty tư nhân Iryo chở 147 người khởi hành từ thủ đô Madrid của Tây Ban Nha, bắt đầu hành trình đến Seville, địa điểm du lịch ở tây nam đất nước. Đây là một trong những tuyến đường sắt nhộn nhịp nhất Tây Ban Nha, đi vào hoạt động năm 1992.
10 phút sau, tàu cao tốc AVE số hiệu 2080 của hãng đường sắt quốc doanh Renfe cũng bắt đầu hành trình tương tự với 397 người trên khoang. Mọi thứ diễn ra suôn sẻ trong hơn 20 phút kế tiếp. Một số hành khách ngủ gật, số khác bắt đầu lấy máy tính xách tay ra để làm việc hoặc lướt điện thoại.
Lúc 8h30, hai chuyến tàu đang chạy qua thị trấn Urda thuộc vùng tự trị Castilla-La Mancha thì hệ thống an toàn đường sắt LZB của Tây Ban Nha tại ga Urda ngừng hoạt động do lỗi kết nối giữa ba máy tính.
LZB là hệ thống kiểm soát và bảo vệ tàu tự động liên tục, được sử dụng trên các tuyến đường sắt tốc độ cao tại Tây Ban Nha để giám sát tốc độ và ngăn chặn va chạm. Khi gặp sự cố, hệ thống LZB tự động gửi tín hiệu để các tàu đang hoạt động trong khu vực này dừng lại nhằm đảm bảo an toàn.
Theo Bộ trưởng Giao thông Tây Ban Nha Oscar Puente, sự cố kết nối ở Urda ảnh hưởng đến cung đường dài 63 km. Đây là tình huống ít khi xảy ra, nhưng không phải chưa có tiền lệ. Mọi thứ ban đầu diễn ra đúng quy trình, khoảng 6 đoàn tàu ở cả hai hướng đều dừng lại.
Sự cố kích hoạt quy trình điều phối thủ công tại trung tâm điều khiển của công ty quản lý hạ tầng đường sắt Tây Ban Nha Adif đặt ở Atocha, Madrid. Đây cũng là khởi đầu dẫn đến những sai sót của con người trong vụ va chạm thảm khốc giữa hai đoàn tàu sau đó.
Việc điều phối được chuyển cho nhân viên trực ban tại trung tâm điều khiển của Adif. Người này quyết định cho các tàu tiếp tục hành trình, gửi chỉ thị qua cả điện thoại và văn bản.
Bản ghi âm liên lạc cho thấy trung tâm điều khiển đã trao đổi với tàu AVE lúc 8h36, kéo dài khoảng 5 phút, trong đó điều phối viên hướng dẫn lái tàu ngắt kết nối khỏi LZB rồi chuyển sang hệ thống BSL.
BSL dựa vào các tín hiệu đèn được lắp đặt dọc đường ray, hoạt động tương tự đèn giao thông trên đường bộ. Hệ thống này cho phép các tàu tiếp tục lưu thông khi không có LZB. Tuy nhiên, việc chuyển sang hệ thống này làm thay đổi đáng kể cách thức vận hành. Lái tàu phải chú ý đến tín hiệu đèn bên ngoài và chỉ dẫn từ trung tâm.
Sau khi hướng dẫn hoàn tất, điều phối viên yêu cầu tàu AVE tiếp tục hành trình "với tốc độ bình thường". Chỉ thị này được cho là không đúng với quy định an toàn, bởi khi LZB ngừng hoạt động, các tàu phải di chuyển với tốc độ cho phép lái tàu kịp phát hiện và xử lý chướng ngại vật, không quá 40 km/h.
Ngoài ra, điều phối viên khi đó dường như còn chưa kiểm tra xem liệu tàu phía trước đã di chuyển đủ xa, cần phải trên 30 km, để tránh xảy ra va chạm với tàu phía sau hay chưa.
Lái tàu Iryo liên lạc với trung tâm kiểm soát lúc 8h41 để thông báo hệ thống trên phương tiện gặp sự cố khi chuyển sang BSL, dẫn đến không thể vào ga Urda. Người này được điều phối viên hướng dẫn ngắt kết nối, rồi kết nối lại, sau đó tiếp tục hành trình "với tốc độ thông thường".
Tuy nhiên, đến 8h48, lái tàu Iryo gọi lại cho trung tâm, thông báo hệ thống không cho phép "khởi động lại" và phương tiện "vẫn đang đứng yên".
Theo El Pais, điều phối viên có thể theo dõi vị trí của Iryo trên màn hình và đáng lẽ phải nhận ra tín hiệu đèn đỏ tại vị trí tương ứng. Ngoài điều phối viên, khi đó còn có một trợ lý và một giám sát viên ở trung tâm, nhưng không ai yêu cầu AVE giảm tốc độ hoặc dừng lại.
8h53, sau 17 phút di chuyển, tàu AVE đâm vào tàu Iryo từ phía sau. Tốc độ của AVE khi va chạm chưa được xác định, nhưng trên đoạn đường này, tàu có thể đạt tới 100 km/h. Hai toa của Iryo bị hất văng khỏi đường ray. Một toa tàu gần như bị xé nát, với nhiều mảnh vỡ vương vãi trên cánh đồng phía dưới.
Chính quyền địa phương cho biết tai nạn làm ít nhất 68 người chết, hơn 100 người bị thương, cảnh báo thương vong còn có thể tăng thêm. Đây là tai nạn đường sắt thảm khốc thứ hai xảy ra tại Tây Ban Nha trong năm nay và chết chóc nhất kể từ vụ đoàn tàu trật bánh ở thành phố Santiago de Compostela khiến 80 người thiệt mạng tháng 7/2013.
Theo Bộ trưởng Puente, một vụ tàu đâm vào đuôi tàu khác trên mạng lưới đường sắt Tây Ban Nha vốn được xem là rất khó xảy ra, do đó, cần xác định rõ nguyên nhân dẫn đến tình huống này.
Ông Puente cho rằng tàu AVE đáng lẽ phải dừng lại, bởi đoạn đường phía trước vẫn có một đoàn tàu chiếm dụng và hệ thống BSL vẫn báo đèn đỏ, không cho phép tiếp tục hành trình. Ông mô tả quyết định của trung tâm điều khiển khi đó là "rất khó lý giải" và điều phối viên đã bị điều tra.
Như Tâm (Theo El Pais, Reuters, AFP)
