(Dân trí) - Chuyên gia nhấn mạnh, thực tiễn từ quốc tế đã chứng minh, khi xây dựng hệ thống điều phối hiến tạng minh bạch và chặt chẽ, không thể can thiệp từ bên ngoài, hành vi mua bán tạng sẽ bị đẩy lùi.
Dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) bổ sung đang được Bộ Y tế xây dựng và lấy ý kiến trong cộng đồng. Trong đó, quy định người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện, được dư luận đặc biệt quan tâm.
Tại cuộc họp báo thông tin diễn ra ngày 27/10, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan khẳng định, tinh thần của dự thảo là mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh nhưng phải quy định chặt chẽ về điều kiện, đối tượng và những hành vi bị nghiêm cấm. Lãnh đạo Bộ Y tế cũng nhấn mạnh, điểm cốt lõi của đề xuất là “bảo vệ quyền trẻ em là trên hết”.
Xoay quanh dự luật trên, một trong những băn khoăn lớn nhất của người dân là làm sao kiểm soát chặt chẽ quy trình đăng ký tự nguyện, đảm bảo nguồn tạng đi đúng hướng nhân đạo và phòng chống triệt để tình trạng mua bán tạng.
Rất cần tạng ghép phù hợp cho trẻ, nhưng phải tuân thủ pháp luật lẫn đạo đức
Trao đổi với phóng viên Dân trí, PGS.TS.BS Phạm Ngọc Thạch, Phó giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 2 (TPHCM) - đơn vị đã có hơn 20 năm triển khai công tác ghép tạng trẻ em - chia sẻ, tại Việt Nam, nguồn tạng hiến hiện nay vẫn phụ thuộc chủ yếu vào người cho sống. Trong khi đó, ở các quốc gia phát triển như châu Âu hay châu Mỹ, nguồn tạng hiến từ người chết não chiếm đa số.
Nguyên nhân gây ra sự khác biệt này chủ yếu đến từ văn hóa, phong tục tập quán của các khu vực, nhưng điểm chung trên toàn cầu là nguồn tạng hiến luôn thiếu.
Với trẻ suy tạng giai đoạn cuối, thách thức trong việc đáp ứng nguồn tạng ghép là rất lớn. Một trẻ bị suy gan giai đoạn cuối nếu không có tạng thay thế sẽ đối mặt với nguy cơ tử vong trong thời gian ngắn. Với suy tim hay suy thận, dù có các phương pháp hỗ trợ thay thế tạm thời, nhưng chất lượng cuộc sống của trẻ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Tại Bệnh viện Nhi đồng 2 hay các trung tâm ghép tạng khác, mỗi năm vẫn ghi nhận nhiều trường hợp trẻ em qua đời, vì không thể chờ đợi nguồn tạng phù hợp.
PGS.TS.BS Phạm Ngọc Thạch phân tích, việc thực hiện ghép tạng cho trẻ nhỏ đòi hỏi những tiêu chuẩn y tế khắt khe hơn rất nhiều so với người lớn. Ngoài tính phù hợp về huyết học, miễn dịch, sự tương thích về mặt kích thước đóng vai trò rất quan trọng trong lĩnh vực ghép tạng trẻ em.
Một trái tim của người lớn hiến tặng có thể tiếp nhận được về mặt y tế, nhưng nếu quá to so với lồng ngực của trẻ nhỏ thì không thể thực hiện ghép. Tương tự, thận của người lớn ghép cho trẻ rất nhỏ sẽ gặp nhiều khó khăn trong khâu nối mạch máu, đóng bụng và có nguy cơ biến chứng trong và sau mổ cao hơn, nếu tạng chưa thực sự tương thích.
Tạng người lớn khi ghép cho trẻ em cũng có thời gian sống ngắn hơn và tiềm ẩn rủi ro từ các bệnh lý nền.
Chính vì vậy, việc mở rộng nguồn tạng hiến từ người chết não nhỏ tuổi là nhu cầu thực tiễn cấp thiết để cứu sống các bệnh nhi. Nhiều quốc gia tiên tiến ở Âu - Mỹ như Pháp, Hoa Kỳ hiện không còn giới hạn độ tuổi hiến tạng từ người chết não, và đã xây dựng riêng các hệ thống đăng ký phù hợp cho lứa tuổi dưới 18.
Tuy nhiên, việc tiếp cận chính sách này đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt về mặt pháp lý lẫn đạo đức xã hội. Trong đó, xây dựng được niềm tin của cộng đồng và kiểm soát chặt chẽ hàng rào pháp lý bảo vệ quyền lợi trẻ em là điều kiện tiên quyết.
Theo PGS.TS.BS Phạm Ngọc Thạch, Bộ Y tế đã khẳng định không lấy tạng ở người cho sống dưới 18 tuổi. Đây là điều người dân cần nắm rõ. Với việc lấy tạng từ các trường hợp chết não nhỏ tuổi, cần tiếp cận cẩn thận từng bước, vì để thông qua quy định chấp nhận tạng hiến trẻ em, nhiều nước trên thế giới đã mất rất nhiều năm.
Tạo hàng rào ngăn chặn tiêu cực từ sự phối hợp 3 bên
Để kiểm soát chặt chẽ việc tự nguyện đăng ký hiến tạng và nguồn tạng hiến chết não đi đúng hướng nhân đạo, tránh tiêu cực, Phó giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 2 chia sẻ, hiện nay cả nước có Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, còn tại miền Nam có Đơn vị Điều phối ghép các bộ phận cơ thể người của Bệnh viện Chợ Rẫy.
Khi một tạng hiến tới trung tâm, hội đồng khoa học sẽ quyết định tạng được điều phối về đơn vị nào có bệnh nhân tương thích nhất về y tế. Các trung tâm này làm việc rất độc lập, tiếp nhận và phân phối tạng một cách khoa học, minh bạch, là một trong những điểm chặn để tránh tình trạng sử dụng tạng phi nhân đạo.
PGS.TS.BS Phạm Ngọc Thạch nhận định, những đường dây mua bán tạng được cơ quan chức năng phanh phui thời gian qua chủ yếu liên quan đến người cho sống. Về mặt pháp lý, quy định hiện nay cho phép ghép tạng từ người cho sống trên 18 tuổi, nhưng phải là người cùng huyết thống, trong gia đình với bệnh nhân.
Tuy nhiên, nếu chỉ giới hạn trong gia đình sẽ dẫn đến giảm khả năng tiếp cận, bởi nhiều trường hợp tạng hiến không tương thích các chỉ số với bệnh nhân. Vì vậy, nếu quy định cho phép mở rộng đối tượng, cần phải xác thực thông tin cá nhân chi tiết của người hiến và tính chính xác trong sự tự nguyện. Điều này đòi hỏi sự phối hợp của cả ngành y tế, cơ quan chức năng và chính quyền địa phương.
“Tôi lấy ví dụ, một người tu hành muốn làm việc thiện, sẵn sàng hiến một quả thận cho bệnh nhân nguy kịch, ngoài phía bệnh viện thiết lập hội đồng khoa học cùng trung tâm điều phối đánh giá chặt chẽ yếu tố chuyên môn, công an và chính quyền địa phương cũng phải vào cuộc xác định nhân thân đầy đủ của cả người hiến lẫn người nhận.
Tôi đánh giá việc xây dựng “Big Data” (dữ liệu lớn) quốc gia về dân cư thời gian qua có vai trò quan trọng, giúp truy vấn nhanh chóng, chính xác thông tin công dân, từ đó thiết lập những hàng rào đảm bảo không có yếu tố thương mại, tiêu cực”, PGS.TS.BS Phạm Ngọc Thạch nói.
Xây dựng hệ thống điều phối không thể can thiệp từ bên ngoài
Một chuyên gia có nhiều năm tham gia lĩnh vực hiến ghép tạng ở khu vực phía Nam chia sẻ, để hoạt động này bảo đảm tính minh bạch và công bằng cho cả đối tượng người lớn lẫn trẻ em, hệ thống quản lý và điều phối bắt buộc phải xây dựng bằng các tiêu chí khắt khe, chặt chẽ, và đặc biệt không thể can thiệp từ bên ngoài.
Việt Nam có thể học hỏi bài học kinh nghiệm từ các quốc gia tiên tiến trên thế giới. Đơn cử như nước Úc đã xây dựng một hệ thống tiếp nhận riêng, cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến tạng nếu họ hiểu và có nguyện vọng. Sau khi đăng ký, dữ liệu này sẽ được kết nối trực tiếp vào hệ thống chung.
Thực tế, từ năm 2022, tại khu vực phía Nam, Bệnh viện Chợ Rẫy, Bệnh viện Thống Nhất và Bệnh viện Nhi đồng 2 đã chính thức thiết lập mạng lưới quản lý, điều phối liên viện về hiến và ghép thận nhân đạo bằng phần mềm công nghệ thông tin.
Đây là phần mềm giúp minh bạch hóa quy trình tiếp nhận, quản lý, tuyển chọn và điều phối mô tạng, nằm trong đề án nghiên cứu của Sở Khoa học và Công nghệ TPHCM.
Sau khi kết thúc thời gian nghiên cứu, Bệnh viện Chợ Rẫy tiếp tục xây dựng độc lập hệ thống điều phối hiến ghép tạng, ứng dụng công cụ AI. Khi có nguồn tạng hiến được nhập vào, hệ thống sẽ ứng dụng thuật toán phân bổ tự động (matching).
Toàn bộ thông tin y tế như chỉ số tương thích, mức độ ưu tiên cấp cứu, địa bàn cư trú của người nhận… sẽ được hệ thống tự động sàng lọc để tìm ra bệnh nhân phù hợp nhất. Nhờ cơ chế tự động này, không một cá nhân nào có thể chen ngang, chèn tên người quen hay tác động làm sai lệch kết quả phân bổ.
Song song với việc hoàn thiện luật và công nghệ, ngành y tế cũng cần quan tâm phát triển đồng bộ lực lượng hồi sức nội khoa. Việc chăm sóc, điều trị nội khoa tốt cho bệnh nhân suy tạng giai đoạn cuối sẽ giúp họ duy trì thể trạng ổn định trong thời gian dài, sẵn sàng đón nhận cơ hội sống khi có tạng hiến phù hợp.
“Thực tiễn từ quốc tế đã chứng minh, khi phát triển tốt chương trình hiến tạng từ người chết não và hệ thống điều phối quốc gia được xây dựng đủ chặt chẽ, số lượng người bệnh chờ ghép từ nguồn hiến sống sẽ tự động giảm mạnh.
Người bệnh nếu được chăm sóc điều trị nội khoa tốt trước ghép, đủ sức khỏe và có niềm tin để chờ đợi tạng điều phối từ một hệ thống công bằng, minh bạch, nạn buôn bán tạng sẽ bị đẩy lùi từ gốc rễ”, chuyên gia nhấn mạnh.
Sẽ có hệ thống điều phối ứng dụng công nghệ thống nhất toàn quốc
Sau hơn 5 năm tính từ lúc bắt đầu triển khai, phần mềm điều phối hiến ghép tạng của Bệnh viện Chợ Rẫy đã được hàng chục ngàn người dân sử dụng để đăng ký hiến tạng, đăng ký chờ ghép mô - tạng, tìm hiểu thông tin về hiến và ghép tạng, giải đáp thắc mắc từ cộng đồng…
Đặc biệt, Bộ Y tế đã yêu cầu Bệnh viện Chợ Rẫy phối hợp với Trung tâm điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người triển khai thực hiện phần mềm cho các bệnh viện. Theo kế hoạch, dự kiến trong năm 2027, ngành y tế sẽ chính thức liên thông và vận hành đồng bộ hệ thống này trên phạm vi toàn quốc.
