Trong thời đại Roger Federer, Rafael Nadal và Novak Djokovic thống trị, Stan Wawrinka vẫn giành ba Grand Slam, cả ba lần đều đánh bại tay vợt số một thế giới ở chung kết.
Trong phần lớn sự nghiệp, Wawrinka sống dưới cái bóng của Federer, người đồng hương được xem là biểu tượng quần vợt Thụy Sĩ. Cùng thời, Nadal và Djokovic liên tục tạo ra những chuẩn mực mới về thể lực, kỹ thuật và sức bền tinh thần. Andy Murray cũng vươn lên thành một thế lực, hoàn thiện nhóm được gọi là 'Big 4'.
Với nhiều tay vợt cùng thế hệ, sự hiện diện của những đối thủ ấy giống một bức tường ngăn đường đến Grand Slam. Wawrinka cũng từng nghĩ mình không đủ giỏi để đánh bại họ. Nhưng anh không để suy nghĩ đó trở thành giới hạn.
Năm 2014, ở tuổi 28, Wawrinka lần đầu vô địch Grand Slam tại Australia Mở rộng. Sau khi đánh bại Djokovic ở tứ kết, anh hạ Nadal trong trận chung kết để giành danh hiệu lớn đầu tiên. Một năm sau, tại Roland Garros, Wawrinka vượt qua Federer ở tứ kết rồi đánh bại Djokovic trong trận chung kết bằng lối chơi tấn công dữ dội, ngăn tay vợt Serbia hoàn tất bộ sưu tập đủ bốn danh hiệu Grand Slam. Đến Mỹ Mở rộng 2016, anh một lần nữa vượt qua Djokovic ở trận đấu cuối cùng để đăng quang.
Cả ba danh hiệu lớn của Wawrinka đều có chung một chi tiết: đối thủ của anh trong trận chung kết là tay vợt số một thế giới. Đây không phải thành tích của một người chỉ tận dụng được một thời điểm thuận lợi. Wawrinka lặp lại điều đó trên ba mặt sân, trong ba giải đấu khác nhau và trước hai đối thủ hàng đầu của thời đại.
Djokovic, chủ nhân 24 danh hiệu Grand Slam, từng gọi Wawrinka là một huyền thoại. "Khả năng cạnh tranh trên sân, tài năng, sức mạnh, uy lực, độ chính xác, anh ấy có tất cả", tay vợt Serbia nhận xét.
Wawrinka không có sự ổn định để thống trị cả mùa giải như "Big 3". Anh cũng không thường xuyên góp mặt ở những trận chung kết lớn. Nhưng khi đạt phong độ cao nhất, anh có thể đánh bại bất kỳ ai. Ba danh hiệu Grand Slam đã đưa anh vào nhóm hiếm hoi những tay vợt có thể thách thức trật tự do Federer, Nadal và Djokovic tạo ra.
Trong giai đoạn 2006-2022, Wawrinka là tay vợt nam duy nhất ngoài Federer, Nadal, Djokovic và Murray giành nhiều hơn một danh hiệu Grand Slam đơn. Thành tích ấy càng đáng chú ý khi anh chưa bao giờ được xem là người có thể duy trì vị thế ngang hàng với bốn đối thủ.
Nếu Federer nổi tiếng với vẻ thanh thoát, Nadal với những cú đánh xoáy nặng và Djokovic với khả năng phòng thủ gần như hoàn hảo, Wawrinka được nhớ đến bởi sức nặng trong từng cú đánh. Đặc biệt là cú trái một tay, vừa đẹp mắt vừa có thể kết thúc điểm số bằng uy lực hiếm thấy.
Ở chung kết Roland Garros 2015, Wawrinka dùng những cú trái dọc dây và chéo sân để liên tục kéo Djokovic khỏi vị trí thuận lợi. Anh không cố kéo đối thủ vào cuộc đấu bền bỉ theo cách Djokovic mong muốn, mà chủ động tấn công, chấp nhận rủi ro và tạo ra những góc đánh khiến tay vợt Serbia khó kiểm soát trận đấu. Đó là một trong những màn trình diễn tiêu biểu nhất sự nghiệp Wawrinka: mạnh mẽ, quyết đoán và không hề nao núng trước đối thủ được đánh giá cao hơn.
Biệt danh "Stanimal", ghép từ Stan và animal, hàm ý một tay vợt mạnh mẽ như thú dữ, phản ánh khả năng bùng nổ ấy. Khi những cú đánh đạt độ chính xác và uy lực cao nhất, Wawrinka có thể biến một trận đấu tưởng như cân bằng thành màn phô diễn sức mạnh.
Thành công không đến sớm với Wawrinka. Anh bắt đầu chơi tennis năm tám tuổi, chuyển sang chuyên nghiệp năm 2002, song phải chờ gần 12 năm mới giành Grand Slam đầu tiên. Anh không phải thần đồng sớm thống trị các giải trẻ rồi nhanh chóng bước lên đỉnh cao. Sự nghiệp của anh tiến triển chậm hơn, qua những thất bại, những lần điều chỉnh lối chơi và quá trình học cách cạnh tranh với các đối thủ giỏi nhất.
Vì thế, ba danh hiệu lớn của Wawrinka còn mang ý nghĩa của một tay vợt trưởng thành muộn. Anh đạt đến đỉnh cao ở độ tuổi mà nhiều người đã bắt đầu nghĩ về thời gian còn lại của sự nghiệp. Và khi đã đến được đó, anh không chỉ có một khoảnh khắc lóe sáng, với ba chức vô địch Grand Slam trải dài từ năm 2014 đến 2016.
Sức hút của Wawrinka không chỉ đến từ những cú đánh. Anh được hàng triệu người hâm mộ yêu mến bởi sự gần gũi, hình ảnh của một người bình thường vươn lên đỉnh cao bằng nỗ lực và sự kiên trì.
Gia đình Wawrinka làm việc tại một trang trại hữu cơ gần Lausanne, nơi hỗ trợ những người khuyết tật và gặp khó khăn trong cuộc sống. Anh lớn lên trong môi trường khác với hình dung quen thuộc về một tài năng thể thao được nuôi dưỡng để trở thành nhà vô địch.
Trên sân, Wawrinka có thể dữ dội, nhưng ngoài sân lại thường được đồng nghiệp nhắc đến bởi sự thân thiện. Cựu HLV Magnus Norman từng mô tả anh là người mà bạn muốn ngồi uống bia cùng, bởi Wawrinka đối xử bình đẳng với mọi người, từ tài xế, nhân viên khách sạn, nhặt bóng đến những tay vợt hàng đầu thế giới.
Anh cũng không cố tạo ra hình tượng hoàn hảo. Năm 2015, Wawrinka gây chú ý với chiếc quần đùi kẻ caro sặc sỡ tại Roland Garros. Anh mặc nó trong trận chung kết với Djokovic rồi giành chiến thắng. Chiếc quần trở thành hình ảnh đáng nhớ của giải đấu, cũng như tính cách không quá bận tâm đến việc phải trông giống một nhà vô địch theo khuôn mẫu.
Trên cánh tay Wawrinka có hình xăm câu nói của nhà văn Samuel Beckett, có thể hiểu là: "Đã thử, đã thất bại, không sao cả. Hãy thử lại, thất bại lần nữa, nhưng tốt hơn".
Câu nói ấy gần như tóm tắt con đường của anh: tiến bộ qua thất bại, chấp nhận giới hạn của bản thân và tiếp tục thử sức trong một môn thể thao mà chiến thắng luôn là thước đo khắc nghiệt.
Đó cũng là lý do Wawrinka vẫn được yêu mến ngay cả khi không còn thường xuyên tranh chấp những danh hiệu lớn. Anh không phải tay vợt luôn chiến thắng, nhưng là người khiến khán giả tin rằng mình sẽ chiến đấu đến điểm cuối cùng. Tiếng hét "Allez!" sau một điểm số khó tin, ngón tay chỉ vào thái dương hay cơn giận khi đánh hỏng đều là những biểu hiện của một cá tính không thể tách rời khỏi lối chơi.
Những năm cuối sự nghiệp của Wawrinka không còn giống giai đoạn đỉnh cao. Chấn thương đầu gối năm 2017 và những vấn đề ở bàn chân sau đó khiến anh phải nghỉ dài hạn, rồi từng bước tìm lại cảm giác thi đấu. Anh không còn thường xuyên cạnh tranh danh hiệu lớn, nhưng vẫn tiếp tục ra sân, thậm chí trở lại các giải Challenger để tích lũy điểm số và duy trì khả năng cạnh tranh.
Ở tuổi 40, Wawrinka vẫn thắng những đối thủ trẻ hơn hàng chục tuổi. Trong hai mùa 2025 và 2026, anh có 12 chiến thắng ở cấp độ ATP Tour sau tuổi 40, nhiều nhất kể từ khi hệ thống này được thành lập năm 1990. Những kết quả ấy không thể đưa anh trở lại vị thế ứng viên vô địch Grand Slam, nhưng cho thấy anh không xem những năm cuối như một chuyến lưu diễn chia tay. Anh vẫn muốn thắng, vẫn muốn thử sức trước những đối thủ tốt nhất và vẫn xem mình là một tay vợt đang thi đấu.
Trong cuộc phỏng vấn với The Guardian đầu năm 2026, Wawrinka nói anh tin mình đã "vắt quả chanh đến giọt cuối cùng". Đó là cách nói giản dị về một sự nghiệp mà anh không muốn kéo dài chỉ vì danh tiếng, nhưng cũng không muốn kết thúc khi bản thân còn cảm thấy có thể tiếp tục.
Ngày 27/10, tại Basel, Wawrinka không thể thắng trận cuối trước Jiri Lehecka. Wawrinka đi quanh sân, đón nhận tiếng vỗ tay của khán giả quê nhà rồi bước vào đường hầm lần cuối với tư cách một tay vợt chuyên nghiệp.
"Điều duy nhất tôi muốn trong sự nghiệp là cống hiến tất cả, không phải hối tiếc điều gì, luôn chiến đấu, luôn chơi với 100% khả năng trong mọi trận đấu, vì sự tôn trọng dành cho bản thân, đối thủ, giải đấu và người hâm mộ", anh nói với ATP Tour. "Đó luôn là điều quan trọng nhất trong hơn 20 năm qua, và là cách duy nhất để rời môn thể thao này mà không phải hối tiếc."
Wawrinka không được nhớ đến như người thống trị quần vợt trong thời đại "Big 3". Anh không có số danh hiệu của Federer, sự bền bỉ của Nadal hay những kỷ lục của Djokovic. Nhưng anh có cú trái một tay đủ sức làm thay đổi những trận đấu lớn, và có một sự nghiệp mà thành công đến muộn nhưng không phải do may mắn.
Trong thế hệ vàng của quần vợt, nhiều tay vợt tài năng không thể vượt qua cái bóng của những huyền thoại. Wawrinka làm được điều đó theo cách riêng: không thống trị cả một thời đại, nhưng đủ sức đánh bại những người thống trị.
Vy Anh (theo ATP)
